Opowieść siedemdziesiąta pierwsza – legenda Virgen la Cueva

W miejscowości Nájera, bardzo blisko lewego brzegu rzeki Najerilla, znajdują się wzgórza zbudowane z warstw czerwonego piaskowca i gliny. Do dwóch z nich, o nazwie  El Castillo i Malpica, podziurawionych niewielkimi jaskiniami, przylega najstarsza część miasta, które w X i XI w. było stolicą Królestwa Nájera, obejmującego całą północną część Półwyspu Iberyjskiego. Tutaj znajdował się główny kościół królestwa – Santa María la Real, przyklejony do brunatnego koloru pionowego urwiska góry Malpica. Ufundowany został przez króla Sancho III el Mayor w 1043 r., po zwycięskiej nad muzułmanami w bitwie pod Tafalla. Kościół był wielokrotnie przebudowywany i rozbudowywany. Zatracił swój pierwotny, romański styl, z wyjątkiem niewielkiej zachodniej części dotykającej skalistego wzgórza, w której, pod dobudowanym gotyckim chórem, znajduje się Paateon Królów Navarry i przejście do niewielkiej jaskini.  Wewnątrz jaskini, na kamiennej ołtarzu, ustawiona jest rzeźba Matki Bożej z Jezusem siedzącym na Jej nodze.

Nájera, wzgórze Malpica

Nájera, kościół Santa Maria la Real

Nájera, kościół Santa Maria la Real

Nájera, kościół i klasztor Santa Maria la Real

Nájera, wejscie do jaskini Virgen la Cueva

Nájera, jaskinia Virgen la Cueva

Jaskinie

Wzgórze Malpica jest łatwo rozpoznawalne dzięki dużemu krzyżowi, który go wieńczy i bordowego koloru urwiskami, w którym znajduje się grupa jaskiń rozłożonych na kilku poziomach. Sztuczne jaskinie zaczęto budować w V w.,  jako schronienie podczas pierwszych najazdów plemion gockich na półwysep Iberyjski. W czasach inwazji arabskiej i późniejszego ich panowania, miejscowa ludność nadal zamieszkiwała te podziemne domy, chowając w nich też wszelkie przedmioty sakralne i liturgiczne. Niektóre z tych sztucznych jaskiń mogły być kaplicami, czy też kościołami. Jaskinie składały się z szeregu pomieszczeń, połączonych ze sobą i rozmieszczonych na pięciu kondygnacjach. Były zamieszkałe aż do początków X w., kiedy tereny w dolinie rzeki Najerilla zostały zdobyte przez króla Pampeluny Sancho Garcés I, a Nájera staje się stolicą królestwa.

Nájera, wzgórze Maplpica, jaskinie

Nájera, wzgórze Maplpica, jaskinie

Nájera, wzgórze Maplpica, wnętrze jaskini

Królestwo Nájera - Pampeluna 923–1076

W 923 r. król Pampeluny, Sancho Garcés I, we współpracy z z królem Ordoño II de León, odzyskał Rioja Media y Alta. Przekazuje ten teren i zdobyty arabski alcazar w Nájera swojemu synowi Garcíi Sánchez, nadając mu tytuł Reino de Nájera. Po zniszczeniu Pampeluny przez Abderramána III w 924 r. i śmierci ojca w następnym roku, García Sánchez I został królem Pampeluny. Przeniósł swoją rezydencję do Nájera i ustanowił w tym mieście swój dwór. Od tego momentu królestwa Pampeluny i Nájery tworzą jedną monarchię, chociaż nadal utrzymują odrębną administrację.  Tak więc dynastia królewska z Pamplona ma siedzibę w Królestwie Nájera, a panuje w Nájera i Pampelunie.

García Sánchez prowadził aktywną politykę odbudowy nowych terytoriów, wspierając dużymi darowiznami klasztory w okolicy, zwłaszcza San Millán de la Cogolla. Kontynuuje to Sancho Garcés II (970-994), ale kampanie Almanzora zobowiązują go, podobnie jak jego syna Garcíę Sáncheza II „el Temblón” (994–1004), do przyjęcia zwierzchnictwa emiratu Kordoby i płacenia trybutu. Za panowania Sancho III el Mayor (1004-1035 ) Królestwo osiągnęło największy zasięg,  obejmując znaczną część północnej trzeciej części półwyspu, od Katalonii po Kantabrię i taifa w Saragossie.

Półwysep Iberyjski 1030 r. 

Nájera stała się kluczowym punktem Camino de Santiago Francés. Monarcha uczynił Nájerę stolicą królestwa, nadał mu własną jurysdykcję, wybił pieniądze i dał miastu najwspanialszy okres rozwoju. Po bitwie pod Tafalla z wojskami muzułmańskimi z taifa de Zaragoza i , założył klasztor Santa María la Real i przy nim pierwszy zakon rycerski o nazwie Orden de la Terraza, czyli Zakon Dzbana, upamiętniając w ten sposób cudowne zdarzenie jakie miało miejsce przed bitwą.

Po śmierci Sancho III jego imperium, podzielone między jego synów García Sánchez III de Navarra, Fernando I de Castilla, Ramiro I de Aragón i Gonzalo Sánchez, stało się kolebką trzech nowych królestw: Navarry, Kastylii i Aragonii. W 1076 r. Nájera znalazła się pod panowaniem Kastylii.

Półwysep Iberyjski 1037 r. 

Legenda Virgen la Cueva

W kronikach Najerillenses z XVII w., napisanych przez jezuitę José Moreta, jest opowieść o cudownym zdarzeniu, jakie przydarzyło się królowi Sancho III el Mayor, nazwanemu w kronice Don García Sánchez III „el de Nájera”.

Królestwo Nájera było wasalem emira Kordoby i płaciło z tego powodu duży trybut. Chcąc odzyskać pełną niezależność, król Sancho III przygotowywał się do wojny z muzułmanami. Pewnej nocy, w czasie przygotowań przed bitwą pod Tafalla, miał sen, w którym wielkie ptaki krążyły miedzy nim a skałami góry Maplica. Następnego dnia, ciągle pamiętając ten sen, postanowił wyruszyć na polowanie z sokołem. Wypuszczony ptak wzbił się w powietrze i goniąc wzdłuż urwiska góry kuropatwę, nagle zniknął w jednej z będących tam jaskiń, które kiedyś stanowiły domy dla mieszkańców, a teraz były już opuszczone. Król wdrapał się po stromym stoku i wszedł do wnętrza niewielkiej groty. To, co zobaczył w środku zaskoczyło go i podał na kolana. Na kamiennym ołtarzu znajdowała się figura Matki Bożej trzymająca na kolanach Jezusa, a obok niej lampę, dzwon, dzban z wodą i kwiaty liliowca. Obok ołtarza, po jednej stronie przysiadła kuropatwa, a po drugiej królewski sokół. Król uznał, że to odkrycie było cudem, a miał także nadzieję, że zwiastunem pomyślnej wyprawy przeciwko niewiernym.

Nájera, ołtarz w jaskini

Nájera, figura Virgen de la Rosa z XIII w. ustawiona w miejscu zaginionej Virgen la Cueva

Następnego dnia, stojąc przed swoim wojskiem, gotowym do wyruszenia, opowiedział o tym zdarzeniu. Żołnierzy ogarnął wielki zapał i wiara w zwycięstwo. W bitwie pod Tafalla wojska dowodzone przez Sancho II el Mayor pokonały wojska muzułmańskie i sprzymierzone z nimi chrześcijańskie oddziały aragońskie, dowodzone przez królewskiego brata Sancho Ramireza, samozwańczo rządzącego w Pamplonie. Po powrocie do Nájera, Doña Estefanía, żona Don Sancho, poprosiła go, aby zbudował klasztor i kościół, z którego byłoby wejście do jaskini, a figurę Matki Bożej nazwać Virgen la Cueva, czyli Dziewica z Jaskini, aby w ten sposób uczcić ją w tym samym miejscu, w którym została znaleziona.

Nájera, najstarsza część kościoła Santa Maria la Real, przylegająca do jaskini

Oryginalna, wczesnoromańska figura Virgen la Cueva nie zachowała się. Figurą czczoną w tej jaskini jest XIII-wieczna gotycka rzeźba, nazwana Virgen de la Rosa, która pochodzi z Real Alcázar de Nájera, ale obok figury znajdują się przedmioty upamiętniające początek kultu.

Klasztor Santa María la Real de Nájera

Klasztor i kościół Santa María la Real w Nájera ufundował król Don García Sánchez III el Mayor w 1034 r., ustanawiając tutaj, za zgodą papieża, biskupstwo. Budowa tego zespołu zakończyła się w 1052 r., już po śmierci króla. Przy wejściu do jaskini, w której odnaleziona została figura Virgen la Cueva, pochowani zostali García Sánchez III el Mayor i jego małżonka Doña Estefanía de Foix, dając początek Panteonowi Królów Navarry. w którym znajduje się dwanaście grobowców z dwóch dynastii: „los Abarca” lub „Jimena” z X i XI wieku oraz dynastia Garcíi Ramírez „el Restaurador” z XII. 

Nájera, wejście do Panteonu Królewskiego i do jaskini Virgen la Cueva

Nájera, przejście z Panteonu Królewskiego do jaskini.
Po bokach sarkofagi Garcíi Sáncheza III el Mayor i jego małżonka Doña Estefanía de Foix,

Nájera, kościół Santa Maria la Real, Panteon Królewski

Nájera, kościół Santa Maria la Real, Panteon Królewski

Nájera, kościół Santa Maria la Real, Panteon Królewski Sarkofag Doña Blanca de Navarra

Ołtarz główny pochodzi z końca XVII w., z centralnie umieszczoną,  rzeźbą Santa María La Real, trzymającą Jezusa na lewym kolanie.

Nájera, kościół Santa Maria la Real, ołtarz główny

Nájera, kościół Santa Maria la Real,
figura Santa Maria la Real

Chór, z początku XVI w., wykonany jest w stylu izabelińskim, z widocznymi wpływami ostatniego okresu gotyckiego i początku renesansu. Rzeźbione stalle z drzewa orzechowego są arcydziełem kwiecistego gotyku.

Nájera, kościół Santa Maria la Real, chór

Obecny klasztor powstał na początku XVI w., w miejscu wcześniejszego i znany jest jako Klasztor Rycerzy. Tworzy harmonijną mieszankę stylów, takich jak ukwiecone gotyckie sklepienia i ażurowe maswerki wokół wirydarza.

Nájera, klasztor Santa Maria la Real, krużganek Rycerzy

Klasztor był też miejscem pochówku wielu rycerzy z zakonu Orden de la Terraza. Wśród nich wyróżnia się grób Don Diego Lópeza de Haro z leżącą rzeźbą z XIII w. i  gotycki sarkofag jego żony, DoñaToda Pérez de Azagra.

Opowieść siedemdziesiąta – Poyo Roldán

Camino Frances biegnie między licznymi winnicami, bodegami i spółdzielniami winiarskimi, które nieustannie przypominają nam, że wędrujemy przez ziemie La Rioja. Kilkanaście kilometrów za Navarrete, schodząc z przełęczy poniżej Alto San Anton, na niewielkim wzniesieniu w gminie Alesón, pojawia się kamienna okrągła budowla, kształtem przypominająca czapkę mitycznego wielkoluda (gigante), nazywana przez mieszkańców tego regionu Chozo guardaviñas, czy strażnica winnic. To miejsce nosi nazwą Poyo de Roldán, i znane jest ze średniowiecznej legendy karolińskiej, francuskiego poematu „Pieśń o Rolandzie” (Chanson de Roland) oraz z XII-to wiecznej księgi Codex Calixtinus opisujące stoczoną tutaj, pod murami twierdzy Nájera, walkę między Roldánem a Ferragutem.

Camino Frances przed Poyo de Roldán

Poyo de Roldán

Chozo guardaviñas

Chozo to małe kamienne chaty znajdujące się na niewielkich wzniesieniach, pomiędzy winnicami.  Znaczenie słowa guardaviñas można przetłumaczyć jako „straż winnic”.  Były one wykorzystywane, jako schronienie przez plantatorów winorośli i pracujących z nimi zwierząt przed niekorzystnymi warunkami pogodowymi. Korzystały z nich również instytucje Guardas de Campo (straż terenowa) do monitorowania upraw w tej okolicy.

Najstarsze zachowane chozo guardaviñas pochodzą z końca XIX w., który był jednym z kluczowych okresów dla win Rioja. Po pladze filoksery nastąpiła odbudowa potencjału gospodarczego winnic, który wymagał intensywnej pracy na plantacjach, często położonych daleko od zabudowań plantatorów.  Kiedy w drugiej połowie XX w. nastąpiła mechanizacja transportu i prac w winnicach, guardaviñas przestały być użyteczne. Wiele z nich rozebrano, inne popadły w ruinę. Na początku XXI w. obiekty te objęto ochroną, jako element kulturowy krajobrazu i przykład tradycyjnej techniki budowlanej, której tradycjna technologia wznoszenia wywodzi się od czasów celtyckich.

Istnieje kilka rodzajów chozos, występujących w całym regionie Morza Śródziemnego. Wiele znajduje się w górach, gdzie są schronieniem dla pasterzy. Większość z nich to są proste konstrukcje zbudowane z kamienia na planie okręgu, zwężając się ku górze tworzą sklepienie znane w architekturze jako „fałszywa kopuła”. Ta metoda budowy polega na układaniu koncentrycznych kręgów kamieni, szerszych w podstawie i coraz bardziej wąskich, aż na górze pozostaje tylko niewielka dziura, którą można przykryć jednym kamieniem. Najstarsze tego typu budowle były wznoszone bez użycia zaprawy, dopiero w guardaviñas konstrukcja została nią wzmocniona. 

głowne rodzane chzos

W La Rioja zlokalizowano 68 tego typu budowli i zinwentaryzowanych przez architekta Carlosa Muntióna z College of Architects of La Rioja. W nadprożach, lub ościeżach, przy wejściach do wielu guardaviñas w La Rioja odnotowano rok ich budowy. Większość z nich odnosi się do końca XIX w.(San Vicente de La Sonsierra1868, Briones 1873 i Ábalos 1881).

Chozo guardaviñas na Poyo de Roldán jest współczesną budowlą, wzniesioną w miejscu wcześniej zniszczonej. Wewnątrz, wokół ścian, znajduje się kamienna ława i miejsce na palenie ognia. 

Chozo guardaviñas na Poyo de Roldán

wnętrze chozo guardaviñas na Poyo de Roldán

Przy drodze umieszczona została duża tablica informująca o tym miejscu i o legendarnym pojedynku Roldána z Ferragutem.

Poyo de Roldán od strony Nájera 

Poyo de Roldán, opis walki Roldána i Ferraguta

Roldán i Ferragut

Według legendy Ferragut był saraceńskim paladynem, potomkiem Goliata i pochodził z Syrii. Został wysłany przez emira Babilonu z armią 20 000 ludzi do walki w Nájera, z armią chrześcijańską dowodzoną przez Karola Wielkiego.  Był gigantycznego wzrostu, bardzo silny i niewrażliwy, z wyjątkiem pępka, który był jego „piętą achillesową”. Cesarz dowiedziawszy się o obecności wojownika saraceńskiego, zmierza w kierunku Nájera i kiedy przybywa na miejsce, staje ze swym wojskiem naprzeciw armii muzułmańskiej dowodzonej przez Ferragut. Syryjski gigant, zgodnie ze średniowiecznym zwyczajem rycerskim, rzuca wyzwanie każdemu chrześcijaninowi, który chce zmierzyć się z nim. Karol Wielki wysyła swoich najlepszych ludzi, którzy zostają pokonani i uwięzieni przez giganta. Roldán prosi cesarza, który jest jego wujkiem,  o pozwolenie na walkę i to pozwolenie otrzymuje.

Walka jest zacięta i trwa przez dwa dni, z rozejmem na nocny odpoczynek. Najpierw walczą konno i nikt nie odnosi zwycięstwa, aż obydwaj spadają z wierzchowców. Po przerwie wznawiają walkę pieszo mieczem i maczugą, kończąc na kamieniach i ciosach rękami. Dalej nie ma zwycięzcy i następuje nowy rozejm, podczas którego Ferragut, uznając odwagę Roldána, proponuje mu, że oszczędzi on życie, jeśli przestanie walczyć, ale ten odmawia. Roldán i Ferragut, zgodnie z rycerską uprzejmością, rozpoczynają rozmowę na temat ich religii, a w pewnym momencie Saracen wyznaje, że jego ciało jest niezniszczalne, a jedynym słabym punktem jest pępek. Roldán zapamiętuje tę uwagę, i liczy na to, że uderzenie w słaby punkt, jakim jest pępek Ferraguta może być sposobem, aby pokonać przeciwnika i rozstrzygnąć walkę na swoja korzyść.

Drugiego dnia pojedynek trwa nadal i w pewnym momencie Roldán upada na ziemię. Ferragut rzuca się na wroga i unieruchamia go swoim ogromnym ciężarem. Roldan przypomina sobie wrażliwy punkt Saracena, przywołuje boską pomoc, bierze sztylet i zanurza go w pępku Ferraguta, który zostaje niespodziewanie pokonany i śmiertelnie ranny. Chrześcijańskie wojska wykorzystują sytuację, atakują Nájerę, zdobywają twierdzę i uwalniają uwięzionych rycerzy. Arabowie uciekają, a Roldán zyskuje sławę najlepszego wojownika w chrześcijaństwie, a słuchającym tej opowieści pozwala uwierzyć w wyższość wiary chrześcijańskiej nad muzułmańską.

Roldán i Ferragut, Spiegel histroriael XIII w.

Pełny tekst opowieści o pojedynku Rolanda (a po hiszpańsku Roldána) z Ferragutem, której opis, wraz z dialogiem o wierze chrześcijańskiej, jest tłumaczeniem z Codex Calixtinus – Liber Sancti Iacobi, w Libro IV Historia Turpini, capitulo XVII, zamieściłem we wcześniejszej, czterdziestej trzeciej opowieści – Roland i Ferragut, napisanej 31 stycznia 2020 r. 

Codex Calixtinus – Liber Sancti Iacobi, Libro IV Historia Turpini,