Opowieść dwudziesta dziewiąta – tajemnicze znaki

Cofamy się o ponad 900 lat do okresu romańskiego, którego materialne i duchowe ślady są wciąż widoczne na pielgrzymich trasach prowadzących do grobu św. Jakuba w Santiago de Composteli. Wielu badaczy historii tamtego okresu uważa, że masowe pielgrzymowanie na tych drogach było istotnym przyczynkiem do wielkiego rozwoju architektury i sztuki romańskiej. Żeby poznać i zrozumieć ten ważny w historii okres trzeba wniknąć w symbolizm, mistycyzm i mentalność ludzi tamtej epoki, czego ślady można odnaleźć pozostałościach materialnych z tamtej epoki. Pomocą może być umiejętność odczytywania znaczeń ukrytych w rzeźbie, malarstwie, oraz znakach i w symbolach.

Tajemnicze znaki  

W budynku iglesia Santa Maria de Eunate można odnaleźć wiele symboli i znaków na pierwszy moment dziwnych, czy niezrozumiałych, na które zazwyczaj nie zwraca się uwagi, chociaż są one symbolem wielkiej tradycji średniowiecza. Dla łatwiejszego ich poznania wykonana zostałą kamienna stela umieszczona w niewielkiej odległości od kościoła, przy szlaku prowadzącym do Puente la Reina. Niektóre z nich są symbolami regionu i samej budowli, ale główną grupę stanowią odnalezione na murach kościoła znaki - marcas de cantar, pozostawione przez budowniczych tej świątyni. 

Stella kamienna z symbolicznymi znakami związanymi z iglesia Santa Maria de Eunate.
Strona zachodnia:
- concha Santiago (muszla św. Jakuba) 

- marcas de los canteros (znaki murarskie).

Strona wschodnia:
- lauburu (bask. Cztery głowy), krzyż baskijski,

- symbole igleisia Santa Maria de Eunate.
- marcas de los canteros, znaki murarskie,

Lauburu 

(bask. Cztery głowy),  baskijski krzyż umieszczony w górnym polusteli podkreśla, że kościół Santa Maria de Eunate znajduje się w kraju zamieszkałym przez Basków. To jeden z głównych oraz najstarszych symboli baskijskich. Symbolizuje poruszające się słońce odgrywające ważną rolę w mitologii baskijskiej,  Popularnie uważa się że wywodzi się z kultury  mitologii baskijskiej, opartej na łączności człówieka z siłami natury, którą utożsamia mitologiczna postać o imieniu Mari, która jest personifikacją natury powstałej z dwóch przeciwieństw: słońca i księżyca.Laburu symbolizuje słońce, które nas oświeca i daje życie, jest nosicielką światła i energii. Utożsamiane jest też jako obraz czterech żywiołów (ogień, wodę, wiatr, powietrze), lub jako życie, śmierć, narodziny, czas. W XVII wieku zaczęto go umieszczać na zewnątrz domów i na grobach, wierząc, że odpędza złe duchy, chroniąc w ten sposób rodziny i ich dobytek, sprowadza pomyślność i zdrowie. W XIX wieku, wraz z rozwojem baskijskich ruchów nacjonalistycznych, stał się symbolem ich odrębności narodowej. Współcześnie produkowana jest też biżuteria z tym symbolem, często traktowana jako talizman. 

Symbole kościoła

umieszczona w dolnym polu stali rozeta dotyczy kościoła Santa Maria de Eunate i jest symbolem ośmiu kamiennych żeber podtrzymujących ośmioboczne sklepienie nad nawą, a pęk traw lub zbóż atrybutem znajdującej się w nim figury Matki Bożej - Nuestra Senora de Eunate, patronki Valdizarbe, doliny pól i łąk, której święto obchodzone jest dwukrodnie w ciągu roku. Procesje wyruszają z kościoła w Murzabal i w maju dokonują błogosłąwieństwa pól i łąk, a figura Matki Bożej ozdabiana polnymi kwiatami, natomiast we wrześniu w Jej dłoń wkładana jest wiązanka dojrzałych kłosów zboża.  

sklepienie pseudokopuły nad nawą

Santa Maria de Eunate z wiązką zbóż

Marcas de los canteros 

albo Marca de albañiles w środkowym polu. Jedną grupę stanowią indywidualne znaki zostawiane przez niezależnych budowniczych, kamieniarzy, rzeźbiarzy, często zrzeszonych w gildach i lożach, którzy wykonywali indywidualne, kreatywne i niepowtarzalne dzieła wymagające specjalnego szkolenia, wiedzy i doświadczenia.

Oddzielną grupę stanowiły typowe, ogólnie przyjęte przez budowniczych znaki (marki) wykonywane już w kamieniołomach, określające przeznaczenie wydobytego i wstępnie obrobionego elementu, np. portal kościoła, żebro sklepienia itp.

Obecnie nie znana jest ich interpretacja z uwagi na brak, lub utratę dokumentacji gild, a także  zmianę ich symbolicznego znaczenia. Są one częścią wielkiej ilości tak zwanych znaków lapidarnych, które pochodzą od łacińskiego lapis, (lapidis - kamień), znaku wyrytego na kamieniu. 

Znaki murarskie na kamieniach w Iglesia Santa Maria de Eunate

 

Gildie i loże wolnomuklarski

W średniowieczu prace związane z kamieniami były wykonywane przez grupy wolnych i niezależnych mężczyzn - wolnomularzy, tworzącymi związki budowniczych - lóże (gildie) i oferujących swoją pracę szlachcie i duchowieństwu,  jedynym grupom społecznym, które było stać na ogromne wydatki związane z tego rodzaju działalnością, która w w zamian, oprócz wynagrodzenia przyznała im zwolnienia podatkowe, prawo do swobodnego przemieszczania się, a ze strony duchowieństwa rozgrzeszenia za swoje grzechy. Członkowie tych cechów swobodnie podróżowali po całej Europie, utrzymując często między sobą bliskie braterskie więzi i gościnność.

W zależności od pełnionych funkcji ich członkowie byli znani jako:

- mistrzowie i nauczyciele (fabricae, muri, opera, artifex practicus, scultor itp.); architekt, mistrz pracy i rzeźbiarz, który wykonuje indywidualne, kreatywne i niepowtarzalne działania wymagające specjalnego szkolenia, wiedzy i doświadczenia. Przygotował szczegóły, wyreżyserował i koordynował pracę; wyróżnia się umiejętnością zrozumienia całości, szczegółów, pomysłu i wykonania pracy. Mieli rónież prawo do zakładania własnych szkół i pracowni murarskich.

- rzemieślnicy i pracownicy z grupy nauczycielskiej, maçon (tailliator petrae, caesor lapidum itp.) ; koordynował i kierował kilkoma pracownikami. Specjalistyczny i doświadczony kamieniarz, który wykonuje powtarzalne prace, takie jak wielkość liter, segmentów, listew itp.

-  pomocnicy i uczniowie (lapicyd, scarpelator, cementarius itp.); wykonywali prace wymagające jedynie czynności fizycznych, takich jak przenoszenie kamienia i narzędzi, przygotowywanie zaprawy itp. Byli to generalni kamieniarze i asystenci, często lokalni, wykonujący powtarzalne i mechaniczne prace, które nie wymagają specjalnego przygotowania (wydobywanie kamienia, obróbka i umieszczanie aszarów itp.)

Każdy pracownik używał marki zespołu roboczego, loży lub własnej do identyfikacji prac. Marka loży może reprezentować nie tylko nauczyciela, który z niej korzystał, ale także grupę operatorów, którzy ją utworzyli, zwykle składającą się z 6 do 15 osób.

Kiedy uczeń osiągnął stopień nauczyciela i poprosił o przyjęcie do tej gildii, otrzymał swój osobisty znak, który musi reprodukować we wszystkich swoich dziełach, służący do identyfikacj twórcy. 

Opowieść dwudziesta ósma - dwa portale

Architektura i sztuka okresu romańskiego ma w sobie wiele elementów figuralnych, symboli i znaków,  niezrozumiałych dla współczesnych ludzi,. Wiele z nich ma swoje korzenie w dawnych mitologiach, które wplotły się w kulturę, mistycyzm i wiarę ludzi tego okresu, tworząc  sposób obrazowego przekazywania wiadomości, teologii, wierzeń i nauki. Ważnym czynnikiem wpływającym na sztukę tego okresu jest bestiarium dające motywy rzeźbiarskie wywodzące się jeszcze z czasów pogańskich, mające emocjonalny wpływ na postawę i poglądy ludzi tego okresu. Jednym z pierwszych przykładów tej sztuki na Camino Frances jest Eunate, a przytoczona tutaj legenda o dwóch portalach pomoże odczytaniu symbolu i znaczenia  niektórych figuralnych elementów rzeźbiarskich. 

W kościołach w Eunate i Olcoz, położonych kilka kilometrów od siebie, znajdują się portale wejściowe, których jeden jest lustrzanym odbiciem drugiego. 

Eunate i Olcoz położone kilka kilometrów dalej u podnóża gór 

legenda dwa portale

Kiedy budowa kościoła dobiegała powoli końca, mnisi (a może Templariusze) zlecili sławnemu mistrzowi kamieniarskiemu wykonanie portalu wokół głównych drzwi. Mistrz zamówił kamień i zamknął się w miejscu odludnym, aby modląc się, dostać od Boga natchnienie do pracy dla stworzenia arcydzieła. Czas mijał i świątynia Eunate była wciąż niedokończona, więc mnisi zaczęli szukać kogoś zdolnego do zakończenia prac. Na pobliskim wzgórzu, mieszkał Jentilak, specjalista pracy w kamieniu, mający nadludzką siłę, ostatni z rodu olbrzymów (gigantów), którzy dawno temu zamieszkiwali te góry i choć był już stary, podjął się tej pracy. Nie przyjął prowizji ani nie dostać wynagrodzenia, bo  na koniec swego życia chciał pogodzić się mnichami, którzy do tej pory byli jego wrogami. Jentilak przyniósł w wielkim worze gotowe rzeźbione kamienie i w krótszym czasie niż to było umówione umieścił je wokół niedokończonego wejścia w północnej ścianie świątyni. 

Eunate portal północny 

Pewnego dnia wrócił stary mistrz i zobaczył, że Jentilak, murarz z nadprzyrodzoną mocą już zakończył pracę, która jemu była zlecona. Oburzony, udał się do opata ze skargą i wytłumaczeniem, ale opat nie słuchał wyjaśnień mistrza, uważając, że jego nieobecność była uważana za brak szacunku wobec mnichów i wobec samego siebie. Ostatecznie opat przyjął tłumaczenie, ale za karę kazał mu wykonać podobny drugi portal, w tym samym czasie, w którym zrobił to gigant Jentilak: trzy dni, nie więcej i nie mniej.

W desperacji, biorąc pod uwagę skalę zadania, poszedł do lasu z intencją powołania do pomocy. Mieszkająca również w tym lesie mądra czarownica-Lamiñak ulitowała się nad nim i przekazała magiczny sekret, jak wykonać to zadanie. 

Za jej radą mistrz kamieniarski, w noc św. Jana, udał się w miejsce, gdzie znajdował się Kamień Księżycowy, pod którym wielki wąż strzegł złotego kielicha i tej właśnie nocy napełniał go wodą z rzeki Nekeas, by uzyskała ona magiczną moc. Kamieniarz porwał napełniony kielich i pobiegł z nim do Eunate. Umieścił kielich napełniony wodą przed kamiennym portalem wykonanym przez Jentilaka i cierpliwie czekał. Kiedy o wschodzie słońca w wodzie odbiły się figury portalu, mistrz przeniósł kielich w miejsce swojej pracy, a tam odbicie, powstałe w wodzie, zamieniło się w gotowe rzeźbione kamienie, ale utworzyło lustrzane odbicie portalu juz wykonanego przez Jentilaka. 

Kiedy następnego dnia rano, Mistrz pokazał swoją pracę do opatowi i mnichom, wszyscy przyznali, że jego dzieło jest dobre, mimo że jest kopią wykonanego przez Jentilaka. Mistrz, skruszony poczuciem winy, przyznał się, jaką metodą wykonał pracę w tak krótkim czasie. Opat nakazał wykonać i umieścić nad drzwiami Crismón, czyli monogram będący symbolem Jezusa Chrystusa, aby zagrodzić wejście złym mocom, a potem poświecił to wejście.

Pewnego dnia przyszedł je obejrzeć gigant, stary Jentilak. Wściekły na to, co zrobił mistrz kamieniarski, a domyślił się w jaki sposób wykonał kopię jego dzieła, również posługując się swoją magiczną mocą, kopnął ten portal. Portal uniósł się w powietrze i spadł we wsi Olcoz. A jeśli to nie rozbił się i nie spowodował katastrofy, ponieważ w tympanonie portalu znajdowała się magiczna, kamienna pieczęć – crismón.  Kiedy mieszkańcy Olcoz zobaczyli ten piękny portal postanowili wybudować kościół i osadzić w nim to ozdobne wejście, a jako patrona ustanowć Świętego Michała Archanioła, bo tu w górach mogli do tej pory zawsze liczyć na jego opiekę.

Olkoloz, kościół św. Michała Archanioła

Olcoz portal 

Olcoz, Crismon w tympanonie portalu

Dzisiaj, mimo zniszczenia kamienia, na obu portalach, można znaleźć znaki związane z tą legendą. Wśród jedenastu figur w Eunate i trzynastu w Olcoz można znaleźć rzeźby związane z tą legendą. Są to: opat, Jentilak z workiem kamieni na ramieniu, czarownica (Matka Księżycowa),  mistrz kamieniarski z wężem napełniającym kielich wodą.

Porównanie portali Olcoz, Eunate i Bains 

Eunate opat i Jentilak 

Olcoz opat i Jentilak 

       

Olcoz mistrz kamieniarski z wężem

Eunate mistrz kamieniarski z wężem 

                                

Eunate czarownica Lamiñak 

Olcoz czarownica Lamiñak