Od czasu, gdy w średniowieczu pojawiły się pierwsze zapiski o wędrówce świętego Jakuba Starszego Apostoła z misją ewangelizacyjną, a potem po odnalezieniu jego grobu w miejscu, gdzie dzisiaj znajduje się wielka katedra jemu poświęcona w Santiago de Compostela, wykonano wiele rzeźb przedstawiających go w wizerunku Apostoła Pielgrzyma. Najstarsza jaka zachowała się do dzisiaj pochodzi z końca XI wieku i umieszczona została w 1931 roku w portalu wejściowym kościoła Santa Marta de Tera.

Najbardziej znanymi rzeźbami są dwa pełnopostaciowe wizerunki świętego Jakuba w katedrze w Santiago de Compostela. Jedna postać znajduje się w ołtarzu głównym, wykonana na początku XII wieku

i druga w Porico Gloria, wykonana przez Mistrza Mateo na przełomie XII i XIII wieku.
.jpg)
Jest jeszcze jedna rzeźba, powstała pod koniec XV wieku i uważana za arcydzieło sztuki gotyckiej, którą dawniej mogli zobaczyć pielgrzymi wędrujący Drogą Francuską do grobu świętego Jakuba Starszego Apostoła w Santiago de Compostela.

Nawiedzali oni kościół Santa Maria de Miraflores w położonym na przedmieściach Burgos klasztorze Kartuzów, by kontemplować i rozważać przesłanie jakie niesie wielki polichromowany i pozłacany ołtarz wykonany w latach 1496-99 przez kastylijskiego rzeźbiarza Gila de Siloe. Podziwiali też wykonany również przez tego artystę alabastrowy ośmioboczny sarkofag, kryjący wewnątrz ciała Jana II Kastylijskiego i Izabeli Portugalskiej, na blacie którego ustawione zostały rzeźby dwanastu postaci: czterech ewangelistów, siedmiu apostołów, oraz jedną do dzisiaj niezidentyfikowana, ale szczególną uwagę zwracali na figurę świętego Jakuba Starszego Pielgrzyma, ze wszystkimi atrybutami, uważaną za najpiękniejszy wizerunek tego świętego.

Mogli patrzeć i podziwiać każdy po mistrzowsku wykonany detal stroju pielgrzyma oraz łagodne i pełne pokory oblicze świętego Jakuba, jakie stworzył Gil de Siloe nadając tej niewielkiej, mającej 46 centymetrów wysokości, alabastrowej figurce z nałożonymi niewielkimi złoceniami, elegancję i zarazem monumentalność. Mogli to robić tylko do czasu, kiedy na początku XX wieku z grobowca zniknęło kilka rzeźb, a z nimi również figurka świętego Jakuba Pielgrzyma. Odbyła wędrówkę przez wiele miejsc na świecie i mimo usilnych starań wielu ludzi i instytucji nie powróciła na swoje miejsce.
.jpg)
Pozostały tylko archiwalne zdjęcia wykonane około 1905 roku, kiedy przygotowywano dokumentację renowacji kościoła i klasztoru.
.bmp)
.jpg)
W ciągu swojej historii sarkofag doświadczył wielu niefortunnych epizodów, które go zniszczyły i zmieniły. Pierwszy z nich miał miejsce 9 sierpnia 1808 roku, kiedy wojska francuskie wkroczyły do Burgos i „następnego dnia splądrowały czcigodny klasztor Miraflores, nienaruszony od momentu założenia. Wtedy to wywieźli do Francji bogate malowidła, które go zdobiły, i inne cenne przedmioty”. „Nie możemy nie gorzko żałować, widząc w dwóch grobowcach, wiele okaleczonych posągów, niektóre z nich podarte na strzępy, a inne skradzione, które są smutnym przypomnieniem wandalizmu, z jakim najeźdźcze wojska Napoleona prowadziły przeciwko nam bezbożną i wyniszczającą wojnę, owocne źródło tak wielu nieszczęść” jak to przedstawił Juan Arias de Mirand w 1843 roku w dziele „Apuntes históricos sobre la Cartuja de Miraflores de Burgos” (Rys historyczny kartuzji Miraflores w Burgos).
Następne zniszczenia nastąpiły podczas konfiskaty dóbr kościelnych w latach 1834-1856, a także w trakcie renowacji rozpoczętej w 1915 roku, podczas której, w niewyjaśnionych wtedy okolicznościach zniknęło kilka rzeźb, a wśród nich figurka świętego Jakuba Pielgrzyma. Przetrwała ona szczęśliwie te wcześniejsze trudne czasy i kiedy wydawało się, że wraz z rozpoczętą renowacją i konserwacją będzie mieć swoje historyczne miejsce na płycie sarkofagu, ale nikt wtedy przewidział tego, co się z nią stanie i gdzie się znajdzie po jej usunięciu, aż do 1969 roku, kiedy została oficjalnie kupiona przez Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, zapisana pod numerem katalogowym 69.88. Niektóre fragmenty rzeźby zostały poddane retuszowi przez konserwatorów muzeum, ale włosy, broda i kształt ubioru, oraz złocenia brzegu płaszcza i torba na ramię zachowały się oryginalne.
.bmp)
Zniknięcie rzeźby świętego Jakuba nastąpiło podczas restauracji sarkofagu prowadzonej w Cartuja de Miraflores w 1915 roku przez hrabiego Las Almenas, José María de Palacio y Abárzuza. Był on synem hiszpańskiego senatora Don Francisco Javier de Palacio y García de Velasco ożenionym z bogatą arystokratką Franciscą Maroto y Polo, której majątek pozwolił mu na kolekcjonowanie dzieł sztuki. Przybył do kartuzów w Miraflores z poparciem i na polecenie arcybiskupa Burgos, aby zaoferować swoje usługi jako specjalista i restaurator pomników nagrobnych oraz innych elementów artystycznych, w celu dokończenia projektu rozpoczętego około 1905 roku mającego na celu usuniecie zniszczeń, jakich klasztor doświadczył najpierw ze strony wojsk napoleońskich, a później w wyniku wywłaszczenia przez liberalne rządy w XIX wieku. W trakcie trwania restauracji niektóre rzeźby z zestawu grobowego zniknęły, w ich miejsce pojawiło się kilka nowych by ukryć braki, a niektóre zostały przestawione na inne miejsca.
Znając wyjątkową jakość dzieła wykonanego przez Diego de Silos, hrabia zabrał je z pierwotnego miejsca i dodał jako swoją własność do swojej prywatnej kolekcji zgromadzonej w rezydencji w Madrycie, którą najprawdopodobniej przeniósł później do wybudowanego w latach 1920 - 1922 Palacio del Canto del Pico w Torrelodones.


Dzieła sztuki, głównie okresu gotyku i renesansu, gromadził od końca XIX wieku z wielu obiektów historycznych, często opuszczonych i pozbawionych opieki, traktując je jako swoją własność. Wywołało to w końcu skandal w kręgach elity w Burgos, kiedy pojawiły się oskarżenia o zagrabienie dzieł sztuki, a Prowincjonalna Komisja Zabytków Burgos przygotowała raport o działaniach w Kartuzji Miraflores. Udało mu się jednak wyjść z tej sytuacji, za rekomendacją arcybiskupa Burgos (!), a także przywrócić reputację mecenasa sztuki poprzez zorganizowanie publicznej zbiórki na renowację klasztoru Cartruja de Miraflores, nagłaśniając własną wpłatę pięciu tysięcy peset.
Ślad po tej aferze jednak pozostał i wkrótce skończyły się intratne zamówienia i zaczęły się kłopoty finansowe wynikające głównie z budowy ekstrawaganckiego pałacu w Torrelondones, w budowę którego wstawił wiele zabranych elementów architektonicznych między innymi: gotyckie kolumny i kapitele z zamku Curiel, drzwi z klasztoru salezjanów w Madrycie, sufity z Teruel, Toledo i Curiel, kolumny z Lleidy i pałacu Zaporta w Saragossie, a także kasetonowy sufit z pałacu Albatera. Jest również niewielki gotycki krużganek z Domu Opata z cysterskiego klasztoru Santa María de la Valldigna.
Po śmierci żony, potrzebując funduszy na utrzymanie rezydencji, pod pretekstem zorganizowania wystawy swoich zbiorów, w 1927 roku przewiózł do Nowego Jorku najcenniejsze dzieła, z zamiarem ich sprzedania. Wcześniej zaprzyjaźnieni z hrabią marszandzi Arthur Byne i jego żona Mildred Stapley Byne próbowali sprzedać całą jego kolekcję magnatowi prasowemu Williamowi Randolphowi Hearstowi, któremu już wielokrotnie sprzedawali wiele historycznych elementów architektonicznych do budowanej rezydencji w Sanach Zjednoczonych, ale odmówił on nabycia tak dużej partii dzieł i ostatecznie Byne, w imieniu hrabiego Alemansa, wystawił na sprzedaż, w prestiżowym domu aukcyjnym American Art Association w Nowym Jorku, kolekcję liczącą 447 obiektów sztuki i architektury. Podczas jej aukcji rozpoczętej 13 stycznia 1927 roku w siedzibie American Art Galleries, którą „The New York Times” nazwał „najważniejszą kolekcją sztuki hiszpańskiej, jaka kiedykolwiek dotarła do tego kraju” sprzedano wszystko, w tym opisany na 214 stronie katalogu „Hiszpańska Kolekcja Sztuki hrabiego de las Almenas 1927”, „alabastrowy posąg apostoła Santiago”. Rzeźbę z Nowego Jorku nabyła wdowa po amerykańskim kompozytorze Reginaldzie de Coven do przejętej w spadku kolekcji sztuki i figura świętego Jakuba trafiła do rezydencji mieszczącej się przy 1025 Park Avenue.

Nie znała jej historii poza opisem w katalogu, ale kiedy nawiązał z nią kontakt historyk sztuki Harold E. Wetheyem, wydawało się, że jest skłonna zapisać rzeźbę klasztorowi Kartuzów w swoim testamencie, zastrzegając termin do czasu wejścia w życie rozporządzenia testamentowego. Jednak po jej śmierci dzieło nie powróciło do Burgos, a w 1969 roku zostało kupione od spadkobierców kolekcji Reginalda de Covena przez Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku i od 1988 roku eksponowane w oddziale The Met Cloister, zbudowanym na wzór średniowiecznego klasztoru w Fort Tryon Park w Nowym Jorku.
.jpg)
Hiszpański polityk Luis Planas, po wizycie w nim w kwietniu 2013, tak to skomentował: „pielgrzymujący święty Jakub ma szczęście, że jest pod dobrą opieką i w dobrym towarzystwie”.

Wspólnota kartuzów dowiedziała się o sprzedaży tego dzieła w Nowym Jorku dopiero w latem 1933 roku, kiedy klasztor odwiedził profesor historii sztuki Harold E. Wetheylatem i poinformował o tym fakcie przeora Miraflores, ojca Edmunda Gurdona.
Pod koniec XX wieku Rząd Regionalny Kastylii i Leónu rozpoczął starania o odzyskanie rzeźby świętego Jakuba wykonanej przez Gila de Siloe, wywiezionej według władz nielegalnie z Cartuja de Miraflores, ale nie przyniosły one pozytywnego rezultatu, bo dla Muzeum Metropolitalnego był to legalny zakup od prywatnej osoby. Muzeum, mając być może świadomość, że dzieło pochodzi z kradzieży, po raz pierwszy zgodziło się na wykonanie wiernej repliki, również dzięki wstawiennictwu World Monuments Fund, organizacji, która w latach 2002-2006 wsparła finansowo renowację Kartuzji w Burgos i przekazało ją w 2006 roku, na zakończenie gruntownej renowacji sarkofagu. Ustawiona została jednak w innym miejscu, obok głowy króla Juana II i stała tam tylko przez krótki okres czasu, podczas wystawy „Splendor Kartuzów”, urządzonej w 2010 roku w klasztorze przez infantkę Pilar de Borbón i władze samorządowe,

po czym przeniesiono ją do Sali Relikwii i umieszono w szklanej gablocie między zgromadzonymi tam bezcennymi zabytkami piśmiennictwa, sztuki sakralnej oraz pamiątkami związanymi z historią zakonu i fundatorami obiektu.

Być może pewnego dnia ta replika oryginalnej rzeźby, która została zabrana, a w rzeczywistości skradziona w 1915 roku, powróci na grobowiec królewski i ustawiona zostanie po prawej stronie świętego Łukasza, obok głowy królowej Izabeli Portugalskiej w miejscu, dla którego została zaprojektowana i wyrzeźbiona przez mistrza Gila de Siloé, a które zostało uwiecznione na fotografiach zrobionych jeszcze przed jej kradzieżą.
Figura Apostoła świętego Jakuba Starszego została przedstawiona z charakterystycznymi atrybutami używanymi od średniowiecza przez pielgrzymów wędrujących do Santiago de Compostela, nadajac mu w ten sposób tytuł świętego Jakuba Pielgrzyma.
.jpg)
Kapelusz zdobi muszla przegrzebka, nazwana Muszlą świętego Jakuba, a o powstaniu tego atrybutu opowiada legenda „Translatio Jacobeo”, czyli o przeniesieniu jego ciała na Półwysep Iberyjski. Znajdują się tam także dwie skrzyżowane małe laski pielgrzymie - signa peregrinorum, kupowane przez pielgrzymów w nawiedzanych po drodze sanktuariach, wierząc, że zapewniają bożą ochronę w trakcie niebezpiecznej podróży, oraz mały symbol tykwy. Muszla jest też spinką na narzuconym na ramiona długim płaszczu.

W ręku święty Jakubtrzyma, identyfikujący wędrowca jako pielgrzyma, długi kij, nazywany często z francuskiego bordon lub po hiszpańsku el bostón, niezbędny i pomocny w marszu, a także potrzebny do obrony przed atakami zwierząt, a poświęcony uważany za symbol walki z zastawiającym pułapki szatanem. Przez ramię przewieszona jest niewielka sakwa ozdobiona Muszlą świetego Jakuba.
1.jpg)
O znaczeniu tych dwóch przedmiotów poucza kazanie „Veneranda dies” zapisane w rozdziale XVII księgi I „Codex Calixtinus”:
„Nie bez powodu przybywają do świętego kościoła by błogosławić pastorał i sakwę. Więc wysyłając ich w pokucie do sanktuarium świętych, dajemy błogosławiony plecak, według obrządku kościelnego, mówiąc:
W imię Pana naszego Jezusa Chrystusa, przyjmij tę torbę – atrybut twej pielgrzymki – abyś, odpowiednio oczyszczony i odnowiony, mógł szczęśliwie dotrzeć do sanktuarium świętego Jakuba, ku któremu pragniesz wyruszyć; a gdy pielgrzymka dobiegnie końca, obyś powrócił do nas cały i zdrowy, z wielką radością – dzięki łasce Tego, który żyje i króluje jako Bóg na wieki wieków”.
Dając kij mówimy:
Przyjmij ten pastorał jako wsparcie wędrówki i pracy, byś , dzięki któremu na drodze podróży mógł pokonać hordy wrogów i bezpiecznie dotrzeć pieszo do Santiago, a następnie podjął drogę, by wrócić do nas z radością, za zgodą tego samego Boga, który żyje i króluje na wieki wieków. Amen.”
I dalej kazanie podaje jak ma wyglądać i do czego służyć sakwa pielgrzyma:
„To, że torba podróżna jest niewielkim, wąskim mieszkiem, oznacza, iż pielgrzym, ufając Panu, powinien zabierać ze sobą jedynie skromny zapas. Fakt, że wykonano ją ze skóry – pochodzącej od martwego zwierzęcia – wskazuje, iż pielgrzym musi umartwiać własne ciało, poskramiając przywary i światowe pragnienia poprzez głód i pragnienie, częste posty, wystawianie się na chłód i brak odzieży, a także poprzez znoszenie licznych trudów i wysiłków.
To z kolei, że torba nie jest zamykana trokami, lecz pozostaje zawsze otwarta, oznacza, iż pielgrzym powinien dzielić się swoim dobytkiem z ubogimi; musi zatem być gotowy zarówno na przyjmowanie, jak i na dawanie”.
Na pielgrzymim kiju, na przymocowanym do niego haczyku, zawieszona jest niewielka tykwa służąca do przechowywania zapasu wody i z czasem stała się jednym z symboli wędrówki do Santiago de Compostela.
Te artefakty są zgodne czy też spójne z wypracowanymi przez średniowiecze atrybutami pielgrzyma, powstałymi z rzeczywistej potrzeby ich używania, ale do tego nie pasuje ubranie, jakie ma na sobie święty Jakub. Wypracowane względy praktyczne długotrwałej wędrówki określiły kształt i rodzaj noszonej odzieży. Była to tunika sięgająca zazwyczaj do kolan, aby nie krępować ruchów podczas marszu, Płaszcz (paenula) wykonany z grubej, nieprzemakalnej wełny lub skóry, kształtem zbliżony do poncza często był wyposażony w kaptur (cucullus) chroniący przed deszczem i wiatrem. W okresie letnim zamiast płaszcza noszono krótką peleryna (sagum lub lacerna). zapinana za pomocą ozdobnej lub prostej zapinki (fibula), która dawała większą swobodę rąk niż zamknięty płaszcz.
Tutaj święty Jakub ma na sobie strój bardzo niepraktyczny do pielgrzymiej wędrówki, przypominający raczej oficjalny ubiór rzymskiego patrycjusza. Spodnią warstwę stanowi sięgająca do stóp suknia przypominająca starożytną tunikę dalmatynkę, z modelu której powstały późniejsze szaty liturgiczne, na którą narzucony jest sięgający ziemi płaszcz bez kaptura, odpowiadający swoim kształtem i sposobem zapięcia rzymskiemu sagum.
3.jpg)
W takim ubiorze przedstawiano w malarstwie i rzeźbie świętego Jakuba jako ucznia Jezusa, a potem apostoła. Atrybutem, który pozwala odróżnić wizerunek świętego Jakuba, od przedstawianego w ikonografii zwykłego pielgrzyma, jest trzymana przez niego księga symbolizująca przekaz Dobrej Nowiny, z jaką wyruszył z misją apostolską. Ma ona znaczenie alegoryczne, bo na pewno z nią nie wędrował, ponieważ pierwsze chrześcijańskie zapisy w formie zszywanych i oprawionych kart, czyli tak zwane kodeksy, pojawiły się pod koniec I wieku naszej ery. Wcześniej były używane zwoje papirusu i w sztuce średniowiecznej apostołowie często byli przedstawiani z takim właśnie atrybutem.
I jeszcze refleksja do opisanej historii jednej tylko niewielkiej rzeźby.
Czy hrabia Las Almenas, José María de Palacio y Abárzuza był jedynym znanym w Hiszpanii grabieżcą dzieł sztuki? Otóż nie, bo po jego śmierci w 1940 roku „godnie zastąpił go” urodzony w tym samym roku René Van Den Bergue, znany jako Erik Belg , specjalista w kradzieżach dzieł sztuki sakralnej. Ten malarz, handlarz, restaurator, był jednym z najbardziej znanych międzynarodowych złodziei i fałszerzy dzieł sztuki w XX wieku mający na koncie kradzież ponad 6000 dzieł sztuki sakralnej, głównie gotyckiej i romańskiej. Swoje życie udokumentował w pamiętnikach zatytułowanych „Erik Belg – z miłości do sztuki ” w których napisał: „Nie jestem drobnym oszustem. Jestem złodziejem z najwyższej półki. Kradłem z miłości do sztuki i kradłem przedmioty luksusowe. Pieniądze nie mają wartości luksusowej” Po aresztowaniu w Hiszpanii w 1982 roku, odbył krótki wyrok więzienia, po czym zawarł umowę, która miała pomóc władzom w odnalezieniu i odzyskaniu wielu skradzionych skarbów, które rozproszył po świecie. Późniejsze lata spędził malując i mieszkając spokojnie w Maladze w Hiszpanii, aż do śmierci w 2020 roku w wieku 80 lat. W Cúllar, w prowincji Granada, znajduje się muzeum, w którym przechowywane są jego dzieła.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz